Furðulegasta fólk í heimi

The WEIRDest People in the World

Árið 2020 kom út áhugaverð bók sem bar titilinn The WEIRDest People in the World, eftir mannfræðingin og Harvard prófessorinn Joseph Henrich, sem setti fram ögrandi kenningu um að Vesturlandabúar væru sérkennilegustu menn í sögu mannkyns.

Til að lýsa téðum sérkennum notaði Heinrich sniðuga skammstöfun, W.E.I.R.D sem stendur fyrir:

• W: western (vestræn)

• E: educated (menntuð)

• I: industrialized (iðvædd)

• R: rich (rík)

• D: democratic: (lýðræðisleg)

Í bókinni er að finna umfjöllun um samanburðarannsóknir og niðurstöður tilrauna sem varpa ljósi á hvernig gildi sem Vesturlandabúar telja almenn og sjálfsögð en reynast við nánari skoðun sögulega mjög sérstæð. Í bókinni rekur Henrich með sannfærandi hætti hvernig Vesturlandabúar skera sig frá öðrum hópum: þeir hneigjast eindregið til einstaklingshyggju, eru greinandi í hugsun, síður bundnir fjölskyldutengslum og mun reiðubúnari en aðrir hópar mannkyns til að treysta og vinna með ókunnugum.

Bókin hafði mikil áhrif á höfund en vakti jafnframt sterk viðbrögð meðal fræðimanna: sumir töldu Henrich staðfesta niðurstöður sem þeir höfðu þegar nálgast úr öðrum áttum, en aðrir gagnrýndu sögulegar skýringar Henrichs og það orsakasamhengi sem hann tefldi fram sem uppruna WEIRD sálfræði einkenna Evrópumanna.

Það er því ástæða til að staldra við niðurstöður bókarinnar, rekja hvernig WEIRD-hugmyndin varð til, skýra meginrök Henrichs og kanna hversu sannfærandi skýring hans á uppruna hins vestræna hugarfars er í raun og veru.

Bakgrunnur
Rétt er að taka fram að hugmyndin um að Vesturlandabúar séu sálfræðilega og félagslega óvenjulegt úrtak varð ekki til með bók Henrichs. Á fyrri hluta tuttugustu aldar höfðu margir fræðimenn bent á og fjallað um sérkenni vestrænna samfélaga — sérstaklega varðandi fjölskyldugerð. Þar skiptu rannsóknir Johns Hajnal miklu máli. Árið 1965 dró hann svokallaða Hajnal-línu frá Pétursborg til Trieste sem sýndi sérstakt hjúskapar- og heimilismynstur vestan línunnar í Norðvestur-Evrópu.¹ Vestan línunnar giftist fólk seinna en annars staðar og nýgift hjón stofnuðu frekar eigið heimili en að flytjast inn til foreldra — en fjölkynslóðaheimili, þar sem fleiri en ein kynslóð býr undir sama þaki eru hins vegar algengasta fjölskyldumynstrið utan Vesturlanda.

Landfræðileg mörk Hanjal línurnar afhjúpuðu hvernig evrópskt hjúskaparmynstur er óvenjulegt og mögulega einstakt í mannkynssögunni. Hanjal línan benti einnig til þess að veikara ættarskipulag, meiri hreyfanleiki og sjálfstæð heimili kjarnafjölskyldunnar væru einkennandi í Evrópu.

Hajnal-línan var þó ekki eina vísbendingin um vestræna sérstöðu. Á áttunda áratugnum sýndu rannsóknir sagnfræðingsins Peters Lasletts hvernig sérkennileg menningar-mynstur eins og sjálfstætt heimilishald og kjarnafjölskyldan ætti sér djúpar rætur í Norðvestur-Evrópu. Alan Macfarlane tengdi einnig vestrænt fjölskyldumynstur við einstaklingshyggju, hreyfanleika og eignarhald í bók sinni The Origins of English Individualism frá 1978.

Joseph Henrich var því langt frá því fyrstur til að koma auga á vestræna sérstöðu. Framlag hans fólst því fremur í að draga saman niðurstöður eldri rannsókna, og tengja þær þverfaglega við nýrri rannsóknir og móta úr þeim heildstæða kenningu um sérstöðu vestræns hugarfars.

WEIRD sálfræði

Að sögn Heinrich kviknaði hugmyndin af WEIRD þegar Henrich og samstarfsmenn hans fóru að rýna í úrtak sálfræðirannsókna. Niðurstöður þeirra leiddu í ljós nokkuð sláandi niðurstöðu: Um 96 prósent þátttakenda í sálfræðilegum rannsóknum komu frá Norður-Ameríku, Norður-Evrópu og Ástralíu.

Það sem skar helst í augu Henrich et al. var að kenningar sem áttu að lýsa mannlegu eðli heilt yfir byggðust nær eingöngu á rannsóknum á Vesturlandabúum — og svo, þegar niðurstöður voru bornar saman við rannsóknir frá öðrum heimshlutum, kom jafnframt í ljós að þankagangur Vesturlandabúa var alls ekki dæmigerður fyrir mannkynið í heild, heldur, þvert á móti reyndust Vesturlandabúar vera ýkt sálfræðileg frávik í samanburði við aðra hópa.

Í framhaldinu tóku Henrich og samstarfsmenn hans saman niðurstöður samanburðarrannsókna á ólíkum menningarheimum og birtu í vísindagrein sem bar titilinn ‘The Weirdest People in the World?‘² þar sem þeir ráku hvernig vestrænt WEIRD-fólk sker sig úr frá fólki í öðrum heimshlutum með tilliti til eftirfarandi sérkenna:

• Sterk einstaklingshyggja: WEIRD-fólk skilgreinir sig fyrst og fremst út frá eigin persónueinkennum fremur en stöðu innan fjölskyldu, ættar eða samfélags.

• Sjálfræði: Vesturlandabúar skýra hegðun annarra með vísun til persónulegra eiginleika fremur en aðstæðna og leggja óvenjulega mikla áherslu á sjálfstæði einstaklingsins og stjórn á eigin lífi.

• Sjálfræn samkvæmni: WEIRD fólk leggur áherslu á að vera sjálfu sér samkvæmt í hvívetna og lítur á hegðun sem breytist eftir félagslegu samhengi (ie. manngreinaálit) sem merki um óheiðarleika og hræsni.

Samkvæmt Heinrich birtist vestræn einstaklingshyggja einnig í þankagangi og skynjun Vesturlandabúa. WEIRD-fólk hefur tilhneigingu til greinandi hugsunar: þau einangra einstaka hluti frá umhverfi, skipta flóknum fyrirbærum niður í afmarkaða þætti og flokka þá eftir óhlutbundnum reglum — m.ö.o þá sér WEIRD fólk trén fyrst, umfram skóginn.

Mynd úr tilraun þar sem asískum og evrópskum nemendum var sýnd dýnamísk neðansjávarmynd. Þegar þeir voru beðnir um að lýsa myndinni, þá lýstu Evrópumenn stóru fiskunum í forgrunni í smáatriðum á meðan Asíubúar lýstu frekar hlutum í bakgrunni og tengslum milli hluta. Tilraunin undirstrikaði mun á einsömum þankagangi, sem tíðkast á Vesturlöndum, og heildrænum þankagangi sem tíðkast utan Vesturlanda, þar sem er lögð meiri áhersla á samhengi, tengsl og gagnkvæm áhrif hluta.

The WEIRDest People in the World

Henrich þróaði svo WEIRD hugmyndina síðan áfram í umrædda bók, þar sem hann lýsti í smáatriðum helstu sérkennum Vesturlandabúa:

Einstaklingssinnuð <> hóphyggja
WEIRD fólk er síður tilbúið að fylgja hópnum, hlýða föðurlegu yfirvaldi eða taka hefðbundnum venjum sem heilögum sannleik. Slíkt frelsandi siðferði Vesturlandabúa er æði sérstakt á heimsvísu, en líka uppspretta félagslegrar togstreitu þar sem vestrænt WEIRD fólk leggur einnig ofuráherslu á að almennum reglum sé fylgt í hvívetna: Áhersla er líka lögð á að reglur eigi að gilda jafnt um alla — sem gerir það að verkum að WEIRD fólk er til dæmis síður tilbúið að veita ættingjum eða vinum sérstaka málsmeðferð. Þannig að þrátt fyrir ofuráherslu á einstaklingshyggju virðast Vesturlandabúar engu að síður sýna af sér hjarðhegðun undir ákveðnum kringumstæðum.³

Traust
Annað sterkt sérkenni WEIRD-fólks er að þau eru sá hópur mannkyns sem sýnir hvað mest traust, sanngirni og samstarfsvilja í samskiptum við ókunnuga af öllum hópum mannkyns.⁴

Siðferði
WEIRD fólk metur líka ásetning fólks, umfram skaða, varðandi dóm og alvarleika afbrota og vilja refsa brotum gegn almennum reglum, þótt þau sjálf hafi ekki orðið fyrir skaða — oft á eigin kostnað. WEIRD fólk finnur einnig til sektarkenndar í einrúmi vegna brota gegn eigin samvisku fremur en skömm.⁵

Samviskusemi
Niðurstöður Henrichs enduróma jafnframt að nokkru leyti kenningar félagsfræðingsins Max Webers um sérstakt vinnusiðferði meðal mótmælenda (e. protestants) í Norðvestur-Evrópu þar sem mælist mekt þolinmæði og sjálfsstjórn — mun meiri en í samfélögum utan Vesturlanda, auk þess sem þar er lögð meiri áhersla á vinnusemi og langtímamarkmið en annars staðar.⁶

Eru ekki allir WEIRD?

Kannské finnst þér ekkert skrítið, eða weird, við ofangreind sérkenni og hugsar ef til vill: „Svona er fólk flest“. Ef svo er, þá eru góðar líkur að þú, lesandi góður, sért sjálfur WEIRD — því margt bendir til þess að flest fólk í heiminum hugsi ekki eins og þú.

En ef þú ert efins og finnst ég hingað til hafa kastað fram stórum fullyrðingum, án rökstuðnings, þá er það vel skiljanlegt. Næsti kafli verður því helgaður gögnum og tilraunum sem Heinrich dró saman í bók sinni sem sýna með sannfærandi hætti hversu óvenjulega Vesturlandabúar hugsa og haga sér í samanburði við aðrar þjóðir.

Rannsóknir

Hagfræðilegir tilraunaleikir
Til að mæla mun á sálfræði ólíkra hópa hafa vísindamenn, þar á meðal Joseph Henrich, nýtt sér svokallaða hagfræðilega leiki. Slíkir leikir eru þekkt aðferð í hagfræði og eru upprunalega hannaðir til að mæla þætti eins og traust, sanngirni og samvinnu á mörkuðum. Í samhengi WEIRD verkefnis Heinrich komu slíkir leikir að góðu gagni við að kortleggja hvernig hegðun og ákvarðanataka mótast af styrk ættartengsla. Í óvestrænum samfélögum, þar sem ættartengsl eru sterk og stjórna félagslegum samskiptum, byggist traust og samvinna fyrst og fremst á blóðböndum EN Í einstaklingshyggjusinnuðum WEIRD samfélögum hins vegar, þar sem ættarbönd eru veik, byggist samfélagsgerðin frekar á að fólk geti átt í hnökralausum samskiptum við ókunnuga.

Hagfræðilegu leikirnir eru þannig hannaðir til setja þátttakendur í aðstæður þar sem þeir eiga í nafnlausum samskiptum við ókunnuga þar sem ættarbönd eru engin og afhjúpa þannig hvort sálfræði þeirra er löguð að samfélagi blóðbanda eða samfélagi þar sem treysta þarf bláókunugu fólki.⁷

Úrslitaleikurinn (e. The Ultimatum Game)

• Tilraun: Í þessum leik eru tveir þátttakendur þar sem einn (bjóðandi) fær ákveðna upphæð af peningum og á að bjóða hinum þátttakandanum (viðtakanda) hlutdeild. Ef viðtakandinn samþykkir tilboðið, skiptist upphæðin milli þeirra samkvæmt. Ef viðtakandinn hins vegar hafnar tilboðinu, fá báðir núll. Út frá algjörlega eigingjarnri sérhyggju ætti viðtakandinn að samþykkja allar upphæðir stærri en núll, þar sem eitthvað er alltaf meira en ekkert. Út frá slíkum forsendum ætti því eigingjarn bjóðandi að bjóða minnstu mögulegu upphæð hverju sinni.

• Niðurstöður: Hegðun þátttakenda sýndi skýran menningarlegan mun. Einstaklingar frá Vesturlöndum buðu að jafnaði sanngjarnan hlut — um 50 prósent. En þegar Vesturlandabúar voru í hlutverki viðtakanda og var boðið minna en 30 prósent, þá höfnuðu þeir oftast tilboðinu og fórnuðu þar með raunverulegum ágóða.
  Hjá þátttakendum úr samfélögum utan Vesturlanda var mynstrið hins vegar gjörólíkt; þar voru tilboðin almennt mun lægri, og það sem mestu skiptir er; að viðtakendur höfnuðu nánast aldrei lágum tilboðum.

• Túlkun: Þótt sú hegðun Vesturlandabúa að hafna ókeypis peningum sé tæknilega séð órökrétt, virkar hún sem „óeigingjörn refsing“ (e. altruistic punishment) — það er, sálfræðileg viðbrögð sem knýja einstaklingshyggjusinnað fólk til að refsa þeim sem sýna ósanngirni eða eru „afætur“ (e. free-riders) á kerfi þar sem sömu reglur eiga að gilda um alla — jafnvel þótt refsingin kosti þau sjálf.
  Vesturlandabúar gera því há tilboð í upphafi vegna þess að þeir gera ráð fyrir að ókunnugir muni refsa þeim ef þeir sýna græðgi. Þessi niðurstaða er ágætt líkan af félagslegri einstaklingshyggju Vesturlanda; hún sýnir að Vesturlandabúar hafa þróast í umhverfi þar sem samskipti við ókunnuga eru normið, sem krefst þess að fólk sýni sanngirni og örlæti til að vernda eigið orðspor upp á framtíðarsamskipti.

Einræðisleikurinn (e. The Dictator Game)

• Tilraun: Þessi leikur breytir reglunum þannig að möguleikinn á refsingu er fjarlægður. Í einræðisleiknum ákveður bjóðandinn algjörlega einhliða hversu miklu hann vill deila með viðtakanda, en viðtakandinn hefur ekkert um málið að segja og getur ekki hafnað tilboðinu.

• Niðurstöður: Jafnvel þegar hættan á höfnun og refsingu var ekki lengur til staðar, héldu vestrænir þátttakendur áfram að sýna ýkt örlæti og buðu að meðaltali 48 prósent af upphæðinni. Íbúar úr samfélögum utan Vesturlanda gáfu aftur á móti umtalsvert minna (15-25%) og sýndu því almennt mun minni vilja til samvinnu.

• Túlkun: Einræðisleikurinn sýnir að örlæti WEIRD fólks gagnvart ókunnugum er djúpstæður hluti af sálfræði Vesturlanda, en ekki einungis yfirborðskennd viðbrögð við yfirvofandi möguleika á refsingu.

Meðal þess lærdómsríkasta sem kom í ljós í leikjunum var hvernig ólíkir menningarheimar brugðust við refsingum. Ef Vesturlandabúum er refsað fyrir ósanngirni leiðrétta þeir almennt hegðun sína og sýna meira örlæti í næsta leik, jafnvel þótt þeir viti að þeir muni eiga í samskiptum við nýja og nafnlausa þátttakendur. Þátttakendur úr samfélögum utan Vesturlanda eru hins vegar mun líklegri til að bregðast við refsingu með hefnd — fremur en aukinni samvinnu.

Ben og giftingahringarnir
Að lokum er vert að nefna upplýsandi rannsókn sem Henrich reifaði í „The Weirdest People in the World?“ þar sem bandarískir og indverskir þátttakendur, bæði börn og fullorðnir, voru beðnir að meta dæmisögu um Ben:

Ben þarf að taka lest til að færa besta vini sínum giftingarhringa fyrir yfirvofandi brúðkaup. En Ben lendir í því að týna veskinu sínu og ráfar í kjölfarið í örvæntingu um gólf lestarstöðvarinnar og spyr ókunnugt fólk hvort þau vilji lána honum fyrir farmiða, en allir neita. Eftir skamma stund kemur Ben auga á eldri mann sem dormar á bekk og sér að í vasa mannsins stendur upp úr veski með farmiða. Ben sér að veskið er feitt af pening og veltir því fyrir sér hvort hann eigi að taka miðann, þar sem gamli maðurinn eigi augljóslega nóg til að kaupa annan miða.

Indverskir þátttakendur voru meira en helmingi líklegri til að segja að Ben ætti að taka miðann og standa þannig við skyldur sína gagnvart vini, en Bandaríkjamenn voru mun líklegri til að fylgja almennum reglum um að menn eigi ekki að stela burtséð frá persónulegum skyldum.

Athyglisvert er að þessi munur birtist skýrast hjá börnum: bandarísk börn sögðu að stuldur væri alltaf rangur í sjálfu sér á meðan indversk börnin litu frekar á ábyrgð gagnvart vini sem siðferðilega skyldu.⁸

Hagfræðilegar leikjatilraunir og sagan af lestarmiða Bens eru upplýsandi fyrir þann sérvitra karakter sem einkennir Vesturlandabúa — sérkennilega sálfræði sem sýnir hversu furðulegur menningarheimur Vesturlanda er hvað varðar sjálfstæði einstaklingsins, traust, siðferðilegt mat, félagslega hegðun og samvinnu.

Samanburðarannsóknir
Vestræn sérkenni einskorðast þó ekki við tilraunastofur. Eins og Henrich sýnir fram á í bók sinni dúkkar sama WEIRD-atferlismynstur upp aftur og aftur í samanburðarrannsóknum á ólíkum menningarsvæðum.

Einstaklingshyggja eða hóphyggja

Skýrasta merkið um hvort samfélag sé WEIRD felst í því hvort einstaklingurinn sé skilgreindur sem sjálfstæður gerandi eða sem hluti af fjölskyldu, ætt og stærri hópi. Kortlagning sýnir að einstaklingshyggja er sterkust í Bandaríkjunum, Ástralíu og Norður- og Vestur-Evrópu, en hóphyggja sterkari annars staðar.

---

Gildi

Inglehart–Welzel-menningarkortið sýnir svipað mynstur frá öðru sjónarhorni. Þjóðir Norður-Evrópu leggja ofur áherslu á sjálfstæði og frelsi einstaklingsins til tjáningar sem og veraldleg gildi, en í mörgum öðrum samfélögum vega hefðir, öryggi og lífsafkoma þyngst — líkt og í íslömskum ríkjum Afríku sem raðast á hinn enda kvarðans.

---

Þjóðhverfa (e. Ethnocentrism)

WEIRD-fólk virðist það einnig síður þjóðernissinnað en aðrir hópar þar sem gögn sýna skýrt hvernig þjóðhverfa mælist óvenju lág á meðal Evrópumanna samanborið við aðra hópa og kynþætti — sem stingur í stúf við ítrekaða umfjöllun um mekt kynþáttahatur af hálfu hvítra Evrópumanna.

---

Traust og samsæriskenningar

Mælingar á trausti birtist meðal annars í því hversu líklegt fólk er til að ætla öðrum illan ásetning. Vægi trúar á hið illa auga, leynilegt vald og samsæri stjórnvalda getur gefið vísbendingu um hversu mikið vantraust er innan samfélaga.

---

Siðferði: Sekt eða skömm

Samfélög eru einnig ólík hvað varðar undirrót siðferðis. Í WEIRD-samfélögum er samviska og sektarkennd einstaklingsins aðalatriðið, en annars staðar er það skömm gagnvart fjölskyldu og samfélagi — og/eða ótti við refsingu — sem hefur meira vægi.

---

Klíkur og spilling

Að lokum sýna mælingar á spillingu og skjólstæðingakerfum (e. clientelism) hversu algeng mútur eru utan Evrópu - og að það sé skipst á greiðslum fyrir pólitískan stuðning eða persónulega hollustu innan opinbera geirans. Gögn frá V-Dem og TI sýna skýrt að traust og vilji til að fylgja almennum reglum er ríkastur í vestrænum samfélögum.

Orsakir og Gagnrýni

Lýsing Henrichs á því hvernig Vesturlandabúar skera sig sálfræðilega úr er ítarleg og sannfærandi. En þegar Henrich reynir hins vegar að skýra af hverju þessi sérstaða varð til tekur bókin umdeilda beygju. Þar hafa ýmsir fræðimenn talið Henrich einfalda söguna um of, færa dræmar sönnur fyrir ofurhröðum breytingum á starfsemi heilans, og setja fram skýringar sem standast ekki sögulega skoðun.

Söguskýring Henrichs er í stuttu máli sú að breytt fjölskyldustefna kirkjunnar á miðöldum hafi hrundið af stað menningarbyltingu sem breytti evrópskri sálfræði og samfélagsgerð til frambúðar.

Helstu rök Henrichs eru á þá leið að; með banni á frændhjónaböndum og fjölkvænis hafi kirkjunni tekist að meitla undan stoðum ættbálka og stórfjölskyldna sem var, samkvæmt Henrichs, fram að 12. öld undirstaða samfélagsins. Afleiðingin varð aukin áhersla á einkvæni og kjarnafjölskyldumynstur sem gróf undan ættarhyggju og klíkuskap — sem leiddi til þess að Evrópubúar þurftu í auknum mæli að treysta og vinna með ókunnugum. Sú þróun ól svo af sér nýstárlegar og sjálfstæðar stofnanir á borð við gildi (e. guild), klaustur, sjálfstæð sveitarfélög og háskóla.

Að mati Henrichs byltu slík samvinnusambönd vestrænum þjóðum í átt að WEIRD-sálfræði, sem einkenndist af aukinni einstaklingshyggju, óhlutdrægu siðferði og greinandi hugsun. Þessir eiginleikar ruddu svo brautina fyrir siðaskiptin, sem ásamt prentvélinni juku læsi sem umbreyttu endanlega skynjun og hugsunarhætti Evrópumanna til frambúðar — og lögðu þannig grunn að iðnbyltingu og síðari nútímavæðingu Vesturlanda.⁹

Gagnrýni
Þótt rök Henrich fyrir því að vestrænar þjóðir séu sálfræðilega óvenjulegar eru sterk þá er söguskýring hans að mati margra vanhugsuð. Helsti veikleikinn er tímaramminn. Henrich gerir fjölskyldustefnu kirkjunnar að meginþætti sem olli þeirri þróun sem leiddi til WEIRD-sálfræði, en margt bendir til, og beinlínis staðfestir, að fjölskyldumynstur og hugarfar sem Henrich kennir við WEIRD hafi verið rótgróin í Evrópu löngu áður — allt frá örófi ísalda. Kirkjan kann að hafa veikt ættarbönd og hraðað þróuninni, en hugmyndin um að kirkjunni hafi tekist að skapa sérstöðu Vesturlanda frá grunni á örfáum áratugum er að mati margra ótrúleg skýring.

Einkvæni
Skýrasta skekkjan í söguskýringu Heinrich er einkvæni en sagnfræðingar eins og Anne E. C. McCants og Walter Scheidel hafa bent á að hjónaband eins karls og einnar konu var þá og þegar undirstaða grísk-rómversks samfélags á klassískri fornöld, löngu fyrir lagasetningu kirkjunnar á miðöldum. Rómversk lög heimiluðu aðeins eitt hjónaband í senn, og grískir heimspekingar og rómverskir stóuspekingar fóru mikinn í orðræðu sinni um siðferðilega yfirburði einkvæna hjónabanda.¹⁰¹¹

Vísbendingar um útbreiðslu einkvænis fyrir 1000 e. Kr. byggjast ekki aðeins á rituðum heimildum heldur einnig á fornleifum og erfðafræðilegum gögnum. Til dæmis rannsókn á leifum 258 einstaklinga úr síð-rómverskum gröfum í Suður-Þýskalandi, tímasettar 400–700 e. Kr., sem sýndi skýrt merki um að þar hafi verið samfélag sem raðaðist kringum einkvænar kjarnafjölskyldur og forðaðist blóðbönd milli maka.¹²

Varðandi frændhjónabönd, þá voru þau vissulega ekki ólögleg, a.m.k. við upphaf miðalda, og tíðkuðust vissulega á meðal elítu (ie. örlítill minnihluti mannfjöldans) en Ágústínus lýsti frændhjónaböndum sem fágæti samkvæmt ríkjandi venju (l. raro per mores).¹³

Að þessu sögðu er ljóst að kirkjan hafi ekki upp á sitt eindæmi innleitt einkvæni í Evrópu. Sumir fræðimenn telja raunar að rætur einkvænis liggi mun dýpra og nái jafnvel aftur til samfélags evrópskra veiðimanna á ísöld, þar sem einkvæni var líklegast vistfræðileg nauðsyn.

Hugarfar og hegðun
Þegar sjónum er beint að undarlegri hegðun og greinandi hugsun Vesturlandabúa sem, samkvæmt Henrich, átti að hafa mótast í kjölfar tilskipun kirkjunar á miðöldum, og náð fullum þroska skömmu eftir siðaskipti, þá stingur sú skýring í stúf við fjölmarga fyrirboða WEIRD-sérkenna sem virðast blossa upp í sögu vestrænnar menningar, oft og mörgu sinnum, löngu fyrir miðaldir.

Forngrikkir settu á stofn borgarsamfélög fyrir 2.500 árum. Um þetta ríkir víðtæk fræðileg samstaða. Mannfræðingurinn Jean-Pierre Vernant og sagnfræðingurinn Josiah Ober hafa svo fjallað um hvernig þar þróuðust samfélög þar sem borgaraleg staða, almenn lög og opinberar skyldur gátu vegið þyngra en ættartengsl.¹⁴¹⁵¹⁶

Félagssálfræðingurinn Richard Nisbet og fleiri hafa einnig rakið ítarlega hvernig í Grikklandi til forna urðu jafnframt til formleg rökfræði, axiomatísk stærðfræði og kerfisbundin náttúrufræði þar sem þeirri WEIRD aðferð var beitt aðgreina hugsun manns frá heimnum og gera hugsun að viðfangsefni gagnrýninnar rannsóknar.¹⁷

Réttarsögufræðingarnir Aldo Schiavone og Peter Stein færa einnig sannfærandi rök fyrir því hvernig Rómverjar þróuðu borgaralegt réttarkerfi, samtök og stjórnmálastofnanir sem tengdu saman óskylda einstaklinga innan sameiginlegar lögsögu. Vissulega voru þetta alls ekki nútímaleg WEIRD-samfélög í fullmótaðri mynd þar sem bæði grísku borgríkin og Róm voru stéttskipt og bundin margvíslegum ættar- og fjölskylduhagsmunum. Engu að síður birtist þarna greinilega vísir að einstaklingsbundinni ábyrgð, einkvæni, ópersónulegum lögum, samvinnu og greinandi hugsun — mörgum öldum áður en kirkjan setti lög um einkvæni.¹⁸¹⁹

Fjölskyldusaga Norðvestur-Evrópu snemma á miðöldum vekur líka upp svipaðar spurningar um orsakasamhengi Heinrichs en fræðimenn eins Alan Macfarlane og Michael Mitterauer hafa sýnt fram á að; einföld heimili, búseta hjóna fjarri foreldrum, launavinna ungs fólks utan æskuheimilis og persónulegt val á maka hafi verið ráðandi löngu fyrir iðnvæðingu. Vísir af svokallaðri Hanjal-línu er því mun eldri en upplýsing og iðnbylting.²⁰²¹

Heimildir verða vissulega rýrari eftir því sem lengra er farið aftur og því er erfitt að ákvarða nákvæmlega hvenær WEIRD kerfið varð fyrst til. Sögulegar heimildir sem og erfðafræðileg gögn sýna þó með ótvíræðum hætti að kjarnafjölskyldan var ekki frumburður iðnbyltingar og að rætur hennar liggja á mun eldri grunni en kennisetningar miðaldarkirkjunnar. Enn fremur sjáum við að einkennilegt hugarfar Vesturlandabúa var sprottið fram þá og þegar í Grikklandi 700 f.Kr.

Sé leitað enn lengra aftur í tímann, 5.000 > 10.000 ár, til veiðimanna og Indóevrópumanna þá hafa fræðimenn einnig afhjúpað vísbendingar um samfélagsgerð sem var skipulögð kringum gildi og hugarfar sem minnir um margt á WEIRD sérkenni Heinrichs — samfélagsgerð þar sem sjálfstæði einstaklingsins og félagshyggja voru samofin í samfélög sem byggðust á gagnkvæmu trausti þar sem orðspor var dýrmætasti gjaldmiðilinn.

Indóevrópumenn

Fornleifar og önnur forsöguleg gögn eru að sjálfsögðu ærið túlkunarkenndari en ritaðar heimildir, lög og erfðafræðileg gögn frá sögulegum tíma, en þau benda að engu að síður til þess að kirkjan hafi byggt fjölskyldustefnu sína á fornum sið sem rekur, a.m.k, rót sína til Forngrikkja — siðar sem var og er frábrugðinn ættar- og frændsemiskerfum utan hins vestræna heims.

Samþætting sjónarmiða
Það eru einfaldlega of mörg dæmi um WEIRD sálfræði í fornsögu vesturlanda til að færa nægar sönnur fyrir því að það hafi verið siðaskipti, aukið læsi, vöxtur markaða og útbreiðsla frjálsra félagasamtaka sem hafi skapað WEIRD-sálfræði frá grunni. Þvert á móti virðast þessi furðubæri hafa náð fótfestu einmitt vegna þess að samfélögin sem tóku þau upp voru þá og þegar einstaklingsmiðuð, bundin ópersónulegum reglum og samvinnu utan ættar.

Prentvélin og mótmælendatrúin juku án efa læsi og breyttu hugsunarháttum Evrópumanna, en á sama tíma er það staðreynd að sögulegar WEIRD senur eins og Endurreisn (fr. Renaissance) og fyrsta skeið vísindabyltingarinnar gekk í garð áður en almennt læsi varð að veruleika. Læsi, sjálfstæð sveitarfélög og markaðsvæðing virðist því frekar vera afleiðing fremur en orsök vestrænnar sérstöðu.

WEIRD kenning Henrichs er þegar á allt er litið eftirtektarverð greining. Greiningin sýnir skýrt, og með óyggjandi hætti, að Vesturlandabúar skera sig sannarlega úr frá öðrum hópum mannkyns með tilliti til einstaklingshyggju, greinandi hugsunarhátts, trausts og samvinnufýsi við ókunnuga.

Veikari hluti kenningarinnar hins vegar skýring hans á hvernig þessi sérstaða varð til. Söguleg gögn benda fremur til þess að miðaldakirkjan og siðaskiptin hafi magnað og hraðað þróun sem átti sér þá og þegar djúpar rætur í grísk-rómverskum, germönskum og ef til vill enn eldri samfélögum evrópskra veiðimanna. Lýsing Henrichs á WEIRD-sálfræðinni stendur því sterk á meðan greining hans á uppruna vestrænnar sérvisku er vanburða.

---

Umræða

Í sjálfu sér felst engin sérstök nýlunda í niðurstöðu Henrichs, og annara fræðimanna, um að Vesturlandabúar séu sálfræðileg frávik í hnattrænum samanburði. Það sem hefur breyst er að vestræn sérviska er ekki lengur afmarkað áhugasvið fræðimanna. Fólk á vesturlöndum er í auknum mæli að vakna til vitundar um að þau búa nú í samfélagi með fólki sem launar ekki greiða, hugsar öðrvísi og hegðar sér eftir allt öðrum viðmiðum. Það sem var áður furðuleg niðurstaða úr sálfræðilegum samanburðarrannsóknum er nú daglegt brauð fólks sem býr í fjölmenningarsamfélögum.

WEIRD-sálfræði Vesturlanda hefur ætíð verið svo samofinn menningu okkar að mönnum hefur ekki þótt ástæða til að greina hana sem sérstakt fyrirbæri. Nú verður þó æ ljósara að vestræn sérstaða hefur átt þátt í að skapa samfélög sem einkennast af trausti, stöðugleika, samvinnu og efnahagslegri velmegun. Að mínu mati er WEIRD-sálfræðin þó ekki aðeins uppspretta ávinnings heldur einnig helsti veikleiki Vesturlanda:

Einmitt vegna þess að Vesturlandabúar eru opnir gagnvart ókunnugum, treysta ópersónulegum stofnunum og trúa á algild siðferðileg viðmið urðu þeir ginnkeyptir fyrir hugmyndum um innflytjendastefnu sem felur í sér útskipti og eyðingu. Samskonar, WEIRD, hugsunarháttur kristallast einnig skýrt í trú Vesturlandabúa um að allir geti, með tíma, menntun og „inngildingu“, tileinkað sér vestræn gildi. Þarna liggur að mati höfundar hinn raunverulegi Akkilesarhæll Vesturlanda. Lýðfræðilegar breytingar síðustu áratuga eru því ekki slys heldur af einhverju leyti afleiðing sömu sálfræðilegu eiginleika og gerðu Vesturlönd farsæl.

Erfðir eða umhverfi?
Það dylst engum sem kannast við skrif undirritaðs að ég tel skýringu á menningarmun felast að verulegu leyti í erfðafræðilegum mismun milli hópa. Það er í sjálfu sér ekkert róttækt við þá afstöðu. Með tilliti til þróunarkenningar Darwins, og vísindagrundvallar nútíma líffræði, þá mælir einfaldlega heilbrigð skynsemi fyrir um að flest sem snýr að líffræði mannsins eigi sér erfðafræðilegan grunn — fyrir neðan háls og ofan. Á síðustu árum hafa svo erfðarannsóknir einnig bent til þess að þróun mannlegra eiginleika hafi verið bæði nýleg og hröð. Þar má meðal annars nefna rannsóknir Íslenskrar erfðagreiningar²² sem og Reich-rannsóknarstofunnar við Harvard²³ sem benda til nýlegs náttúruvals á fjölmörgum eiginleikum á síðustu árþúsundum, meðal annars þáttum sem tengjast menntun, vitrænni getu og ýmsum persónuleikaeinkennum — sem flokkast undir WEIRD skilgreiningu Henrichs.

Jafnvel þótt þú hafnir erfðafræðilegum skýringum höfundar þá breytir það litlu um niðurstöðuna. Ef menning er niðurrenningur umhverfisáhrifa ættum við að sjá innflytjendur samlagast vestrænum viðmiðum á fáeinum kynslóðum. Ef við rýnum í gögn þá er niðurstaðan ekki sérlega uppörvandi hvað það varðar. Danskar afbrotatölur hafa ítrekað sýnt að afbrotatíðni er ekki aðeins há meðal fyrstu kynslóðar innflytjenda frá Miðausturlöndum heldur enn hærri meðal annarrar kynslóðar.²⁴ Rannsóknir Algan og Cahuc benda í sömu átt og sýna að vantraust og óvestræn gildi flytjist milli kynslóða innflytjenda og haldist nær óbreytt í margar kynslóðir eftir búferlaflutninga.²⁵ Hvort menn vilja skýra slíka menningarlega fasta með erfðum eða menningu er í sjálfu sér aukaatriði. Niðurstaðan er sú sama: þær sálfræðilegu forsendur sem gera WEIRD-samfélög möguleg virðast hvorki flytjast yfir með farteski né verða til með inngildingu.

Spurningin sem stjórnvöld hefðu átt að spyrja sig frá upphafi flóttamannavandans er þessi: ef Vesturlandabúar eru í raun sálfræðileg undantekning, hvers vegna ættum við þá að gera ráð fyrir að þessi sérstaða sé auðveldlega yfirfæranleg á samfélög sem hafa þróast við allt aðrar aðstæður? Án sannfærandi svars við þeirri spurningu verður inngildingarstefna stjórnvalda fyrst og fremst von um að veruleikinn aðlagi sig að hugmyndafræðinni, en ekki öfugt.

Fjölmenning / Hermun

Að lokum kemur hér hermun sem er byggð á niðurstöðum úr hagfræðilegum leikjatilraunum Heidrichs. Í hermuninni sveima, misstórir, rauðir og hvítir punktar um sama kerfi. Allir punktar sækjast eftir jafnvægi en þeir fylgja mismunandi reglum:

⚪Hvítir punktar leita að jafnvægi með að jafna stærð allra punkta. Þegar hvítur punktur skarast við minni punkti, óháð lit, gefur hann honum hluta af sér til hins punktsins.

🔴Rauðir punktar jafna einnig stærð sín á milli NEMA þegar rauður punktur skarast hvítum punkti tekur hann alltaf hluta af honum — óháð því hvor þeirra er stærri.

Ef punktar ná ákveðinni stærð geta þeir skipt sér og fjölgað sér — eins og frumur. Hermunin sýnir hvað gerist þegar mismunandi gildi takast á innan sama kerfis.

Lokaorð
Lækkandi fæðingartíðni og stjórnleysi í útlendingamálum hafa nú þrýst evrópskum þjóðum á ystu þröm eyðingar og vestrænar hugsjónir um einstaklingsfrelsi, jafnræði og samvinnu munu brátt hverfa í fyrndina ef ekkert verður að gert.

Þróunin verður hvorki stöðvuð né ekki snúið við fyrr en Evrópumenn átta sig loks á að vestrænt siðfræði sem er einstakt, erfðafræðilegt og krefst vandlegrar stjórnunar í hnattvæddum heimi.

G.
Kjósarsýsla, 2026

1. John Hajnal, „European Marriage Patterns in Perspective,“ í Population in History: Essays in Historical Demography, ritstj. D. V. Glass og D. E. C. Eversley (London: Edward Arnold, 1965), 101–143.

2. Joseph Henrich, Steven J. Heine og Ara Norenzayan, „The Weirdest People in the World?,“ Behavioral and Brain Sciences 33, nr. 2–3 (2010): 61–83.

3. Joseph Henrich, The WEIRDest People in the World, 1. kafli, „WEIRD Psychology,“ bls. 17, 19, 43 og 48.

4. Joseph Henrich, The WEIRDest People in the World, 1. kafli, „WEIRD Psychology“ — inngangur, „Trusting Strangers“ tafla 1.1.

5. Joseph Henrich, The WEIRDest People in the World, 1. kafli, „Guilt-Ridden but Shameless,“ 14–15 og 33–38; 1. kafli, „Obsessed with Intentions,“ 51–55; og 6. kafli, „Impersonal Punishment and Revenge,“ 149–150.

6. Joseph Henrich, The WEIRDest People in the World, formáli, „The Histories of Religions, Biologies, and Psychologies“; 1. kafli, „Marshmallows Come to Those Who Wait“; og 12. kafli, „Sacred Work, Forbidden Sex, and Suicide.“

7. Joseph Henrich, The WEIRDest People in the World, 4. kafli, „The Gods Are Watching. Behave!“; 9. kafli, „Of Commerce and Cooperation,“ inngangur: „Market Integration and Impersonal Prosociality.“

8. Joan G. Miller og David M. Bersoff, „Culture and Moral Judgment: How Are Conflicts Between Justice and Interpersonal Responsibilities Resolved?,“ Journal of Personality and Social Psychology 62, nr. 4 (1992): 541–554.

9. Joseph Henrich, The WEIRDest People in the World, 13. kafli, „Escape Velocity“; og 14. kafli, „The Dark Matter of History,“ inngangur og mynd 14.1

10. Anne E. C. McCants, “Who Is He Calling WEIRD?” Journal of Interdisciplinary History 52, no. 2 (2021): 251–261

11. Walter Scheidel, “A Peculiar Institution? Greco-Roman Monogamy in Global Context,” The History of the Family 14, no. 3 (2009): 280–291.

12. Jens Blöcher o.fl., „Demography and Life Histories across the Roman Frontier in Germany, 400–700 CE,“ Nature 654 (2026): 984–993.

13. Ágústínus, The City of God, þýð. Henry Bettenson (London: Penguin Books, 2003).

14. Encyclopaedia Britannica, „Government: Greece,“ síðast uppfært 2026, https://www.britannica.com/topic/government/Greece.

15. Jean-Pierre Vernant, The Origins of Greek Thought (Ithaca, NY: Cornell University Press, 1982).

16. Josiah Ober, Mass and Elite in Democratic Athens: Rhetoric, Ideology, and the Power of the People (Princeton, NJ: Princeton University Press, 1989).

17. Richard E. Nisbett, Kaiping Peng, Incheol Choi og Ara Norenzayan, „Culture and Systems of Thought: Holistic versus Analytic Cognition,“ Psychological Review 108, nr. 2 (2001): 291–310.

18. Aldo Schiavone, The Invention of Law in the West, þýð. Jeremy Carden og Antony Shugaar (Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press, 2012).

19. Peter Stein, Roman Law in European History (Cambridge: Cambridge University Press, 1999).

20. Alan Macfarlane, The Origins of English Individualism: The Family, Property, and Social Transition (Oxford: Basil Blackwell, 1978).

21. Michael Mitterauer, Why Europe? The Medieval Origins of Its Special Path, 2.–3. kafli (Chicago: University of Chicago Press, 2010).

22. Augustine Kong o.fl., „Selection against Variants in the Genome Associated with Educational Attainment,“ Proceedings of the National Academy of Sciences 114, nr. 5 (2017): E727–E732.

23. Ali Akbari o.fl., „Ancient DNA Reveals Pervasive Directional Selection across West Eurasia,“ Nature 654 (2026): 419–428.

24. Danska Hagstofan, „Innflytjendur frá MENAPT mun líklegri til að fremja glæpi,“ Viðskiptablaðið, 28. febrúar 2024

25. Yann Algan og Pierre Cahuc, „Inherited Trust and Growth,“ American Economic Review 100, nr. 5 (2010): 2060–2092.